Doğru malzeme, doğru kalıbın yarısıdır
Bir parçanın sahada nasıl davranacağını, kalıbın kaç baskı dayanacağını ve birim maliyeti büyük ölçüde malzeme seçimi belirler. Bu rehberde kalıp projelerinde en sık karşılaştığımız üç malzeme grubunu bir araya getirdik: parçanın basıldığı plastik hammaddeler, kalıbın yapıldığı çelikler ve alüminyum döküm alaşımları.
Tablolardaki değerler genel referans aralıklarıdır. Kesin değerler hammadde üreticisinin veri sayfasına, parça geometrisine ve proses koşullarına göre değişir; projenizde hangi değerin esas alınacağını teklif aşamasında birlikte netleştiririz.
Plastik enjeksiyon hammaddeleri
Aşağıdaki tablo, yaygın termoplastiklerin öne çıkan özelliklerini, önerilen et kalınlığı aralığını ve kalıp ölçülerine eklenen çekme payını özetler.
| Malzeme | Öne çıkan özelliği | Tipik kullanım | Et kalınlığı (mm) | Çekme (%) |
|---|---|---|---|---|
| ABS | Dengeli dayanım, iyi yüzey, kolay boyanır ve kaplanır | Cihaz gövdeleri, kapaklar, iç donanım parçaları | 1,1 – 3,5 | 0,5 – 0,7 |
| PP (polipropilen) | Hafif, kimyasala dayanıklı, menteşe yapılabilir | Kapaklar, kaplar, pervaneler, beyaz eşya parçaları | 0,9 – 3,8 | 1,0 – 2,5 |
| HDPE (polietilen) | Darbeye ve neme dayanıklı, esnek | Kasalar, kapaklar, kazık ve dış ortam parçaları | 0,8 – 5,1 | 1,5 – 3,0 |
| PA6 / PA66 (naylon) | Yüksek mekanik dayanım ve aşınma direnci; nem alır | Dişliler, klipsler, bağlantı elemanları, konveyör modülleri | 0,8 – 2,9 | 0,5 – 2,5 |
| PA66 + cam elyaf | Yüksek rijitlik ve ısı dayanımı; kalıbı aşındırır | Taşıyıcı braketler, motor çevresi parçalar | 0,8 – 2,9 | 0,5 – 1,5 |
| PC (polikarbonat) | Şeffaf, çok yüksek darbe dayanımı | Aydınlatma difüzörleri, koruyucu kapaklar, lensler | 1,0 – 3,8 | ≈ 0,8 |
| POM (asetal) | Düşük sürtünme, ölçü kararlılığı | Hassas mekanik parçalar, kızaklar, dişliler | 0,8 – 3,0 | 1,9 – 2,3 |
| PMMA (akrilik) | Cam benzeri şeffaflık, çizilmeye dayanım | Işık kılavuzları, vitrin ve gösterge parçaları | 0,6 – 12,7 | 0,1 – 0,8 |
| PS / HIPS | Ekonomik, kolay işlenir | Ambalaj, tek kullanımlık ve dekoratif parçalar | 0,9 – 3,8 | 0,3 – 0,6 |
| PBT | Elektriksel yalıtım, ısı ve kimyasal dayanımı | Konnektörler, duylar, elektrik aksamı gövdeleri | 0,6 – 3,2 | 1,5 – 2,5 |
Kısa bir kural: çekme oranı yüksek malzemelerde (PP, HDPE, POM) et kalınlığı farkları daha kolay çöküntü ve çarpılmaya dönüşür. Bu malzemelerde eşit et kalınlığı ve doğru soğutma tasarımı daha da önem kazanır. Ayrıntılar için Tasarım Rehberi sayfamıza bakabilirsiniz.
Kalıp çelikleri
Kalıp çeliği; basılacak malzemeye, hedeflenen baskı adedine, yüzey beklentisine ve kalıbın çalışma sıcaklığına göre seçilir. Tabloda Avrupa kalıpçılığında standartlaşmış malzeme numaralarını ve tipik kullanım yerlerini bulabilirsiniz.
| Malzeme no | DIN gösterimi | Teslim sertliği | Tipik kullanım yeri |
|---|---|---|---|
| 1.1730 | C45U | ≈ 180 – 195 HB | Kalıp setleri, hamil plakalar, sertleştirilmeyen gövde parçaları |
| 1.2311 | 40CrMnMo7 | ≈ 280 – 325 HB (ön sertleştirilmiş) | Çekirdek ve dişi plakalar, lokmalar; nitrasyona uygundur |
| 1.2312 | 40CrMnMoS8-6 | ≈ 280 – 325 HB (ön sertleştirilmiş) | Dayanım beklenen kalıp seti plakaları; talaşlı işlenebilirliği iyidir |
| 1.2738 | 40CrMnNiMo8-6-4 | ≈ 280 – 325 HB (ön sertleştirilmiş) | Derin gözlü büyük kalıp plakaları (tampon, gösterge paneli gibi büyük parçalar) |
| 1.2343 | X37CrMoV5-1 | En çok ≈ 230 HB (yumuşak tavlı, sonradan sertleştirilir) | Enjeksiyon kalıbı plaka ve lokmaları; sıcak iş uygulamaları |
| 1.2344 | X40CrMoV5-1 | En çok ≈ 230 HB (yumuşak tavlı, sonradan sertleştirilir) | Sıcak iş kalıplarının standart çeliği: metal enjeksiyon ve ekstrüzyon kalıpları, plastik kalıp lokmaları |
| 1.2083 | X40Cr14 | En çok ≈ 240 HB (yumuşak tavlı, sonradan sertleştirilir) | Korozif plastikler (ör. PVC) için paslanmaz plaka ve lokmalar; parlak yüzeyler |
| 1.2316 | X38CrMo16 | ≈ 280 – 325 HB (ön sertleştirilmiş) | Korozif plastik işleyen kalıplar |
| 1.2379 | X153CrMoV12 | En çok ≈ 255 HB (yumuşak tavlı, sonradan sertleştirilir) | Aşınmaya dayanıklı lokmalar, aşınma plakaları, kesme kalıpları |
| 1.2767 | 45NiCrMo16 | En çok ≈ 280 HB (yumuşak tavlı, sonradan sertleştirilir) | Yüksek basma yükü altındaki yüksek performanslı plaka ve lokmalar |
Ön sertleştirilmiş çelikler (1.2311, 1.2738 gibi) işlendikten sonra ısıl işlem gerektirmediği için termin ve maliyet avantajı sağlar; orta adetli işlerde çoğu zaman yeterlidir. Yüksek adet, cam elyaflı hammadde veya metal enjeksiyon söz konusuysa sonradan sertleştirilen çelikler tercih edilir. Ayna parlaklığı istenen yüzeylerde aynı çeliklerin ESR (elektro cüruf altı ergitilmiş) kaliteleri kullanılır.
Alüminyum döküm alaşımları
Kokil ve alüminyum enjeksiyon kalıplarında dökülen alaşım, hem kalıp tasarımını hem de parçanın mekanik özelliklerini doğrudan etkiler. Türkiye’de yaygın olan Etial serisinden sık kullanılanlar şöyledir:
| Alaşım | Bileşim tipi | Uluslararası karşılığı | Si / Cu / Mg (%) | Yaygın döküm yöntemi |
|---|---|---|---|---|
| Etial 110 | AlSi5Cu3 | AA 319 · BS LM4 | 4,0–6,0 / 2,0–4,0 / en çok 0,15 | Kokil ve kum döküm; genel amaçlı gövde parçaları |
| Etial 140 | AlSi12 | AA A413 · BS LM6 | 11,5–13,5 / en çok 0,10 / en çok 0,10 | Kokil ve kum döküm; ince cidarlı, sızdırmazlık istenen parçalar |
| Etial 141 | AlSi12Fe | AA 413 · BS LM20 | — | Yüksek basınçlı döküm (alüminyum enjeksiyon) |
| Etial 160 | AlSi8Cu3Fe | AA A380 · BS LM24 | 7,5–9,0 / 3,0–4,0 / en çok 0,30 | Yüksek basınçlı döküm (alüminyum enjeksiyon); en yaygın enjeksiyon alaşımı |
| Etial 171 | AlSi10Mg | AA A360 | 9,0–10,0 / en çok 0,10 / 0,30–0,45 | Kokil ve kum döküm; ısıl işlemle dayanımı artırılabilir |
| Etial 177 | AlSi7Mg | AA A357 | 6,6–7,4 / en çok 0,02 / 0,30–0,45 | Kokil ve kum döküm; yüksek mekanik dayanım istenen parçalar |
Genel eğilim şöyledir: silisyum oranı yükseldikçe akıcılık artar ve ince cidarlar daha rahat dolar; bakır dayanımı ve işlenebilirliği artırırken korozyon direncini düşürür; magnezyum ise alaşımı ısıl işlemle sertleştirilebilir hâle getirir. Hangi yöntemin parçanıza uygun olduğunu Kokil kalıp nedir? yazımızda ve Haberler bölümündeki karşılaştırma yazımızda anlattık.
Malzeme seçerken sorduğumuz sorular
- Parça hangi ortamda çalışacak: sıcaklık, nem, güneş, kimyasal teması var mı?
- Üzerine hangi yükler geliyor, darbe alacak mı?
- Görünür bir yüzey mi; parlak, desenli, boyalı ya da kaplamalı mı olacak?
- Yıllık ve toplam üretim adedi nedir? Kalıp ömrü hedefi buna göre belirlenir.
- Gıda, elektrik ya da yanmazlık gibi bir standart koşulu var mı?
Bu soruların yanıtlarıyla birlikte parça modelinizi gönderirseniz hem hammadde hem kalıp çeliği için önerimizi teklifle birlikte iletiriz.
Kaynaklar: Protolabs ve Fictiv enjeksiyon tasarım kılavuzları (et kalınlığı), RJC Mold çekme oranları tablosu, Meusburger malzeme kaliteleri föyü (kalıp çelikleri), Etinorm alaşım tabloları (Uslu ve ark. 2017; Arslan ve ark. 2019).