Plastik de alüminyum da kalıpta soğurken küçülür. Kalıp, parçanın istenen ölçüsünde yapılırsa çıkan parça küçük kalır. Bu yüzden kalıp gözü, malzemenin çekme oranı kadar büyük işlenir. Buna çekme payı denir.
Basit hesap
Pratikte en yaygın kullanılan yaklaşım şudur:
Kalıp ölçüsü = Parça ölçüsü × (1 + çekme oranı)
Örnek: ABS için çekme oranını %0,6 alalım. 100 mm olması istenen bir ölçü için kalıp gözü 100 × 1,006 = 100,6 mm işlenir. Aynı ölçü %1,8 çeken bir PP için 101,8 mm olur. Aradaki 1,2 mm’lik fark, bir kalıbın neden başka bir hammaddeyle basıldığında ölçü tutmadığını açıklar.
Yaygın malzemelerde çekme aralıkları
| Malzeme | Çekme (%) | 100 mm ölçüde kalıp payı |
|---|---|---|
| ABS | 0,5 – 0,7 | 0,5 – 0,7 mm |
| PS | 0,3 – 0,6 | 0,3 – 0,6 mm |
| PC | ≈ 0,8 | ≈ 0,8 mm |
| PMMA | 0,1 – 0,8 | 0,1 – 0,8 mm |
| PA66 + cam elyaf | 0,5 – 1,5 | 0,5 – 1,5 mm |
| PA6 | 0,5 – 2,2 | 0,5 – 2,2 mm |
| PP | 1,0 – 2,5 | 1,0 – 2,5 mm |
| PBT | 1,5 – 2,5 | 1,5 – 2,5 mm |
| HDPE | 1,5 – 3,0 | 1,5 – 3,0 mm |
| POM | 1,9 – 2,3 | 1,9 – 2,3 mm |
Çekme neden tek bir sayı değildir?
- Et kalınlığı: Kalın bölgeler daha geç soğur ve daha çok çeker.
- Akış yönü: Özellikle cam elyaflı malzemeler akış yönünde az, akışa dik yönde daha fazla çeker. Çarpılmanın başlıca nedeni budur.
- Proses: Tutma basıncı, kalıp sıcaklığı ve soğutma süresi çekmeyi değiştirir.
- Hammadde: Aynı malzemenin farklı üreticileri ve dolgu oranları farklı değer verir.
Bu yüzden hammaddeyi baştan netleştirin
Kalıp tasarımına başlarken hammaddenin üretici veri sayfasındaki çekme değerini esas alırız. Hammadde sonradan değişirse dar toleranslı ölçüler tutmayabilir. Hammaddeniz henüz belli değilse seçenekleri Malzeme Rehberi üzerinden birlikte değerlendirebiliriz. Kritik ölçülerde ise kalıpta “çelik emniyetli” kalır, ilk denemeden sonra ölçüyü hedefe getiririz.