Bir parçanın yüzeyi yalnızca görünüşü değil; aşınmayı, korozyonu, sürtünmeyi, sızdırmazlığı ve kalıpta parçanın kalıptan çıkışını da belirler. Bu rehberde talaşlı imalat parçalarında ve kalıplarda en sık karşılaşılan yüzey ve son işlemleri, hangi malzemeye uygun olduklarını ve teknik resimde nasıl istenmeleri gerektiğini özetledik.
İşlendiği gibiMekanik işlemlerKaplama ve dönüşümIsıl işlemlerKalıp gözü yüzeyleriNasıl seçilir?Teknik resimde belirtmeSSS
İşlendiği gibi yüzey
En hızlı ve en ekonomik seçenektir. Parça tezgâhtan çıktığı hâliyle teslim edilir: takım izleri görünür, keskin kenarlar kırılır ve çapaklar alınır. Standart talaşlı imalatta yüzey pürüzlülüğü çoğunlukla Ra 3,2 µm dolayındadır; finiş pasosuyla Ra 1,6 ve 0,8 µm seviyelerine inilebilir, ancak her adım işleme süresini artırır. Görünmeyen ve geçme görevi olmayan yüzeylerde ek işlem istemeye gerek yoktur.
Mekanik yüzey işlemleri
| İşlem | Ne sağlar | Uygun malzeme | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Kumlama | Takım izlerini örten düzgün mat yüzey; boya ve kaplama öncesi hazırlık | Çelik, paslanmaz, alüminyum | Ölçüyü az da olsa etkiler; hassas geçme yüzeyleri maskelenmelidir |
| Vibrasyon (tambur) | Küçük parçalarda toplu çapak alma ve kenar yuvarlatma | Metal parçaların çoğu | Keskin kalması gereken kenarlar için uygun değildir |
| Fırçalama (satine) | Tek yönlü çizgili dekoratif yüzey | Paslanmaz, alüminyum | Görünür yüzeylerde yön belirtilmelidir |
| Taşlama | Dar tolerans ve düşük pürüzlülük; sertleştirilmiş yüzeylerde son ölçü | Çelikler | Taşlama payı bırakılmalıdır |
| Polisaj | Parlak, düşük pürüzlülüklü yüzey | Çelik, paslanmaz, alüminyum, pirinç | Emek yoğundur; yalnızca gereken yüzeyde istenmelidir |
Kaplama ve kimyasal dönüşüm işlemleri
| İşlem | Ne sağlar | Uygun malzeme | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Eloksal (anodizasyon) | Korozyon ve çizilme dayanımı, renk seçeneği, elektriksel yalıtım | Alüminyum | Katman ölçüyü değiştirir; dişler ve hassas delikler maskelenebilir |
| Sert eloksal | Daha kalın ve sert tabaka, aşınma dayanımı | Alüminyum | Renk seçeneği sınırlıdır, ölçü payı hesaplanmalıdır |
| Elektrostatik toz boya | Kalın, darbeye dayanıklı renkli kaplama | Çelik, alüminyum | Kalın katman geçme ölçülerini etkiler; fırın sıcaklığına dayanıklı parçalar |
| Çinko (galvaniz) kaplama | Çelikte ekonomik korozyon koruması | Çelik | Yüksek dayanımlı çeliklerde hidrojen gevrekliği riski değerlendirilmelidir |
| Nikel ve sert krom kaplama | Aşınma ve korozyon dayanımı, düşük sürtünme | Çelik, bakır alaşımları | Kaplama kalınlığı toleransa dâhil edilmelidir |
| Karartma (siyah oksit) | Ölçüyü neredeyse değiştirmeyen koyu yüzey, hafif korozyon koruması | Çelik | Tek başına dış ortam koruması sağlamaz; yağlı kullanılır |
| Pasivasyon | Paslanmaz çeliğin doğal koruyucu tabakasını güçlendirir | Paslanmaz çelik | Görünüşü ve ölçüyü değiştirmez |
Isıl işlemler ve yüzey sertleştirme
Isıl işlem bir görünüş işlemi değildir ama parçanın yüzey davranışını en çok o değiştirir. Sırası da önemlidir: sertleştirme çarpılmaya yol açabildiği için hassas ölçüler çoğunlukla ısıl işlemden sonra taşlama, sert frezeleme ya da dalma erozyonla verilir.
| İşlem | Ne sağlar | Tipik kullanım |
|---|---|---|
| Islah (su verme + temperleme) | Parçanın tamamında dayanım ve tokluk dengesi | Miller, bağlantı parçaları, kalıp hamilleri |
| Sertleştirme | Yüksek sertlik ve aşınma dayanımı | Kalıp çekirdekleri, kesici ve aşınan parçalar |
| Sementasyon | Sert yüzey, tok çekirdek | Dişliler, pimler, darbe alan parçalar |
| Nitrasyon | Düşük çarpılmayla sert ve kaygan yüzey; yapışmaya karşı direnç | İticiler, maçalar, alüminyum enjeksiyon ve kokil kalıp yüzeyleri |
| Gerilim giderme | İşleme ve kaynak gerilmelerini azaltır, ölçü kararlılığı sağlar | Büyük plakalar, kaynaklı gövdeler, kaba işlenmiş kalıp parçaları |
Sertlik derinliği değerleri için ISO 18203 Sertlik Derinliği Hesaplayıcı aracımızı kullanabilirsiniz.
Kalıp gözü yüzeyleri
Plastik enjeksiyonda parçanın yüzeyi, kalıp gözünün yüzeyinin kopyasıdır. Bu yüzden parça üzerindeki parlaklık ya da doku, kalıp çeliğine verilir.
| Kalıp yüzeyi | Parçadaki görünüm | Not |
|---|---|---|
| İşlendiği gibi | Hafif takım izli, görünmeyen yüzeyler | En ekonomik; iç ve teknik yüzeyler için yeterlidir |
| Taşlı / zımparalı (yarı parlak) | Düzgün, izsiz ama parlak olmayan yüzey | Çoğu teknik parçada standart tercih |
| Ayna polisaj | Yüksek parlaklık, şeffaf parçalarda berraklık | Polisaja uygun, temiz yapılı çelik seçimi gerekir |
| Erozyon (mat) deseni | Düzgün mat yüzey | Dalma erozyonun doğal dokusu; desenli bölgede çıkma açısı artırılmalıdır |
| Kumlama | İnce mat yüzey | Yüzeyi tekdüze gösterir, küçük izleri gizler |
| Kimyasal desen (asit indirme) | Deri, ahşap, geometrik gibi dokular | Desen derinliğine göre ek çıkma açısı gerekir |
Desen ve mat yüzeyler parçanın kalıptan çıkışını zorlaştırır. Desen derinleştikçe çıkma açısı artırılmalıdır; açı yetersiz kalırsa parça yüzeyinde çizik ve beyazlama görülür. Çıkma açısı önerileri Tasarım Rehberi sayfasında.
Hangi işlemi seçmeliyim?
| İhtiyaç | Öneri |
|---|---|
| Alüminyum parçada korozyon ve çizilme dayanımı | Eloksal; aşınma da varsa sert eloksal |
| Çelik parçada ekonomik pas koruması | Çinko kaplama; ölçü değişmesin isteniyorsa karartma ve yağlama |
| Takım izlerini örten tekdüze mat görünüm | Kumlama; alüminyumda ardından eloksal |
| Renkli ve darbeye dayanıklı dış yüzey | Elektrostatik toz boya |
| Kayan, sürtünen yüzeylerde aşınma dayanımı | Nitrasyon ya da sert krom; alüminyumda sert eloksal |
| Dar toleranslı geçme yüzeyi | Taşlama; kaplama yapılacaksa katman payı hesaba katılır |
| Parlak plastik parça | Kalıp gözünde ayna polisaj ve buna uygun çelik |
Teknik resimde nasıl belirtilir?
- Yüzey pürüzlülüğünü Ra ya da Rz değeriyle ve yalnızca gereken yüzeylerde belirtin; bütün parçaya dar değer vermek maliyeti gereksiz artırır.
- Kaplama için işlemin adını, kalınlığını ve rengini yazın; ölçülerin kaplamadan önce mi sonra mı geçerli olduğunu belirtin.
- Kaplanmayacak ya da kumlanmayacak yüzeyleri (dişler, geçme çapları, temas yüzeyleri) işaretleyin.
- Isıl işlemde hedef sertliği ve gerekiyorsa sertlik derinliğini verin.
- Görünür yüzeyleri ayrıca işaretleyin; askı izi ve bağlama izi bu yüzeylerden uzak tutulur.
Ra, Rz ve N sınıfı arasında dönüşüm için Yüzey Pürüzlülüğü Dönüştürücü aracına bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Kaplama parçanın ölçüsünü değiştirir mi?
Evet, çoğu kaplama yüzeye katman ekler. Eloksalda tabakanın bir bölümü yüzeyin içine, bir bölümü dışına doğru büyür. Hassas geçmelerde kaplama payı işleme ölçüsünde hesaba katılır ya da ilgili yüzey maskelenir.
Her yüzeye düşük pürüzlülük istemek daha mı iyi?
Hayır. Düşük pürüzlülük ek paso, taşlama ya da polisaj demektir. Yalnızca sızdırmazlık, yataklama ve görünüş açısından gereken yüzeylerde istenmelidir.
Yüzey işlemlerini siz mi yapıyorsunuz?
Talaşlı imalat, erozyon ve tesviye-polisaj işlemleri atölyemizde yapılır. Kaplama ve ısıl işlem gibi özel tesis gerektiren işlemler için ihtiyacınızı teklif aşamasında bildirmeniz yeterlidir; parçanın işleme sırası buna göre planlanır.
Eloksal hangi malzemelere yapılır?
Eloksal alüminyuma özgü bir işlemdir. Çelik parçalarda benzer koruma için çinko, nikel kaplama ya da karartma kullanılır.