Tolerans neden baştan konuşulmalı?
Bir ölçünün toleransı, parçanın hangi yöntemle, hangi kalıpla ve hangi maliyetle üretileceğini doğrudan belirler. Gereğinden dar verilen her tolerans kalıbı pahalılaştırır, deneme sayısını artırır ve fire oranını yükseltir. Bu rehber; plastik enjeksiyon, alüminyum döküm ve talaşlı imalatta gerçekçi olarak beklenebilecek değerleri bir arada sunar.
Buradaki değerler sektörde yaygın kullanılan kılavuz değerleridir; bağlayıcı değildir. Ulaşılabilecek gerçek tolerans parçanın geometrisine, malzemesine ve kalıp yapısına bağlıdır. Kritik ölçülerinizi teklif aşamasında birlikte değerlendiririz.
Plastik enjeksiyon parçalarda ölçü toleransı
Plastik, kalıptan çıktıktan sonra çeker; çekme oranı malzemeye, et kalınlığına ve proses ayarlarına göre değişir. Bu nedenle yarı kristalin malzemelerde (PP, PE, PA, POM) tolerans, amorf malzemelere (ABS, PC, PMMA) göre daha geniş tutulur. Cam elyaf katkısı çekmeyi azaltır ve daha dar toleransa izin verir.
| Malzeme | 1–20 mm | 21–100 mm | 101–160 mm |
|---|---|---|---|
| ABS, ABS/PC, SAN, PPO | ±0,10 | ±0,15 | ±0,325 |
| PS | ±0,075 | ±0,15 | ±0,305 |
| PP, PE (HDPE/LDPE) | ±0,125 | ±0,17 | ±0,375 |
| PA (poliamid), POM | ±0,075 | ±0,16 | ±0,31 |
| PMMA | ±0,075 | ±0,12 | ±0,25 |
| PC, PA %30 CE, PBT %30 CE, PPS %30 CE | ±0,06 | ±0,12 | ±0,24 |
| PC %20 CE | ±0,05 | ±0,10 | ±0,20 |
Tablodaki değerler ticari (standart) tolerans sınıfıdır, birim mm’dir. Hassas kalıp ve sıkı proses kontrolü ile bu değerlerin yaklaşık yarısına inilebilir; ancak kalıp maliyeti ve deneme süresi artar. CE: cam elyaf katkılı.
Delik çapı toleransı
| Malzeme | Ø 0–3 mm | Ø 3–6 mm | Ø 6–14 mm | Ø 14–40 mm |
|---|---|---|---|---|
| ABS, ABS/PC, SAN | ±0,05 | ±0,05 | ±0,08 | ±0,10 |
| PP, PE | ±0,05 | ±0,08 | ±0,10 | ±0,15 |
| PA, POM | ±0,05 | ±0,08 | ±0,08 | ±0,13 |
| PMMA | ±0,08 | ±0,08 | ±0,10 | ±0,13 |
| PC ve cam elyaf katkılı malzemeler | ±0,05 | ±0,05 | ±0,08 | ±0,08 |
Düzlemsellik ve doğrusallık
Çarpılma, malzemenin akış yönünde ve akışa dik yönde farklı çekmesinden kaynaklanır; elyaf katkılı malzemelerde ve et kalınlığı değişen parçalarda daha belirgindir. Kalıp tasarımı, giriş yeri ve proses kontrolü bu etkiyi azaltır ama tamamen ortadan kaldıramaz.
| Malzeme | 0–100 mm | 101–160 mm |
|---|---|---|
| ABS, ABS/PC, SAN, PPO | 0,38 | 0,80 |
| PA, POM | 0,30 | 0,50 |
| PS | 0,25 | 0,38 |
| PMMA | 0,18 | 0,33 |
| PC ve cam elyaf katkılı malzemeler | 0,15 | 0,20 |
| PP, PE | 0,85 | 1,50 |
Çarpılma riskini kalıp yapılmadan önce görmek için kalıp akış analizi yapıyoruz.
Alüminyum enjeksiyon (basınçlı döküm) parçalarda tolerans
Basınçlı dökümde tolerans, ölçünün uzunluğuna göre hesaplanır: ilk 25 mm için bir temel değer, sonraki her 25 mm için bir ek değer alınır.
| Sınıf | İlk 25 mm | Her ek 25 mm için |
|---|---|---|
| Standart | ±0,25 mm | ±0,025 mm |
| Hassas | ±0,05 mm | ±0,025 mm |
Örnek: standart sınıfta 125 mm’lik bir ölçü için tolerans ±0,25 + 4 × 0,025 = ±0,35 mm olur. Dar tolerans kalıbın daha erken bakıma girmesi anlamına gelir; kalıp aşındıkça ölçü de değişir.
Ayırma hattını kesen ölçüler
Kalıbın iki yarısı arasında kalan ölçülere, parçanın ayırma yüzeyindeki izdüşüm alanına göre artı yönde ek tolerans eklenir. Kalıp tam kapandığında açıklık sıfır olduğundan bu ek yalnızca artı yöndedir.
| İzdüşüm alanı | Alüminyum için ek tolerans |
|---|---|
| 65 cm²’ye kadar | +0,14 mm |
| 65–130 cm² | +0,165 mm |
| 130–325 cm² | +0,19 mm |
| 325–650 cm² | +0,30 mm |
| 650–1300 cm² | +0,46 mm |
| 1300–1950 cm² | +0,61 mm |
Çıkma açısı
Dökümde gereken çıkma açısı derinlik arttıkça küçülür. Alüminyumda iç duvarlar için tipik değerler:
| Derinlik | Yaklaşık çıkma açısı |
|---|---|
| 2,5 mm | 6° |
| 25 mm | 1,9° |
| 127 mm | 0,85° |
Dış duvarlarda bu değerlerin yaklaşık yarısı yeterlidir; çünkü parça soğurken dış yüzeyden uzaklaşır, maçaların üzerine ise sıkışır.
Döküm yüzey sınıfları
| Sınıf | Ham döküm yüzeyi | Tipik kullanım |
|---|---|---|
| 1 – Kullanım | Görünüm şartı yok; soğuk birleşme, sürtünme izi kabul edilir | Ham ya da koruyucu kaplamalı parçalar |
| 2 – İşlevsel | Nokta parlatma ya da kalın boya ile giderilebilen izler kabul edilir | Boyalı, vernikli, kaplamalı parçalar |
| 3 – Ticari | Hafif, giderilebilir yüzey kusurları kabul edilir | Yapısal parçalar, elektrostatik boya |
| 4 – Tüketici | Göze batan kusur kabul edilmez | Dekoratif parçalar |
| 5 – Üstün | Belirli bölgelerde pürüzlülük değeri resimde verilir | O-ring ve conta yuvaları |
Döküm parça tasarımında pratik sınırlar
- Et kalınlığını olabildiğince eşit tutun; en kalın bölge en ince bölgenin iki katını geçmesin.
- İç köşe radyüsü en az 1,5 mm, dış köşe radyüsü en az 0,5 mm olsun.
- Çapı 12,5 mm’den küçük maça deliklerinde derinlik çapın 4 katını, daha büyük deliklerde 10 katını geçmesin.
- Kabartma yazı, gömme yazıdan hem daha ucuzdur hem kalıbı daha az yorar; çizgi kalınlığı en az 0,25 mm, çıkma açısı 10°’den büyük olmalıdır.
- İtici izleri yaklaşık 0,4 mm çıkıntılı ya da gömük olabilir; görünür yüzeyleri bize bildirin, iticileri oraya koymayalım.
Kokil döküm parçalarda tolerans
Kokil (yer çekimli metal kalıp) dökümde toleranslar basınçlı döküme göre daha geniştir; seri imalatta genellikle ISO 8062-3’e göre DCTG 6–8 sınıfları beklenir. Ölçünüze karşılık gelen değeri ISO 8062-3 Döküm Toleransı Hesaplayıcı ile bulabilirsiniz. Daha dar tolerans gereken yüzeyler döküm sonrası talaşlı işlenir.
Talaşlı imalatta tolerans
Resimde ayrıca belirtilmeyen ölçülerde ISO 2768 genel toleransları (çoğunlukla “m – orta” sınıfı) esas alınır. Geçme ölçüleri ISO 286’ya göre verilir. İkisi için de hesaplayıcılarımızı kullanabilirsiniz: ISO 2768, ISO 286.
Toleransı belirlerken beş kural
- Dar toleransı yalnızca işlevi olan ölçülere verin: geçme, sızdırmazlık, montaj referansı.
- Kritik ölçüleri mümkünse kalıbın aynı yarısında bırakın; ayırma hattını ve maça hareketini kesen ölçüler her zaman daha geniş çıkar.
- Plastikte malzemeyi değiştirmek toleransı da değiştirir; kalıp bir malzemenin çekme payına göre yapılır.
- Ölçüm koşulunu yazın: plastik parçalar kalıplamadan sonra ölçü değiştirmeye devam eder, poliamid nem alınca büyür.
- Dökümde tutmayan toleransı talaşlı işleme ile alın; yalnızca gereken yüzeye işleme payı bırakın.
Ayrıntılı tasarım kuralları için Tasarım Rehberi ve Malzeme Rehberi sayfalarına bakabilirsiniz.
Kaynaklar: NADCA “Product Specification Standards for Die Castings”; ISO 8062-3; ISO 2768-1; sektörde yaygın kullanılan plastik enjeksiyon ticari tolerans tabloları.